Me shkrimtarë të diasporës: SHKUMBIN GASHI

KEMI PROBLEM ME SHPËRNDARJEN E PËRGJEGJËSISË

Shkumbin Gashi (1991) është shkrimtar i ri nga Kosova që jeton e vepron në Zvicër që nga viti 2017.
Studimet bazike dhe master për psikologji i ka përfunduar në Universitetin e Prishtinës, ndërkohë që
vazhdon studimet e Doktoraturës për psikologji klinike në Universitetin e Bernit në Zvicër. Romani i tij
debutues, “Anormopatia”, ishte në listën fituese të konkursit të Shtëpisë Botuese “Buzuku” për roman.
Romani i tij i dytë, “Nënë, më fol për ëndërrimtarët”, u prit jashtëzakonisht mirë nga lexuesi dhe fitoi
çmimin “Rexhai Surroi 2020”për letërsi, nga grupi Koha.

HEJZA: Larg atdheut, larg vlerave kulturore të kombit, me valixhet plot kujtime, ndrydhur në vetmi e
përmallime, lemeritur nga pesha e papërballueshme e asimilimit – ky është motivi krijues, apo është ai
fat që i ndjek të mërguarit për të bërë letërsi të mirëfilltë. Dikur, krijuesit nga diaspora, shqetësimet
letrar si rrjedhojë e rebelimit shpirtëror anti-pushtet (disidenca), i orientonin në krijimin e kryeveprave
në letërsinë tonë shqiptare, sot këtë gjë e bëjnë me qejf, për ta përcjellë traditën e prurjeve të reja në
letërsi dhe, përgjithësisht, në kulturë! Apo ndoshta, tashmë, ky vlerësim është demode, sepse,
shkrimtari ynë sot, në kohën e globalizmit, kudo qoftë në botë, ai është në atdhe!

GASHI: Unë besoj se njeriu është produkt i kontekstit ku frymon e vepron. Teoria psikoanalitike e
Zigmund Fojdit, ta zëmë, është produkt i Vjenës viktoriane. Shtypja e energjisë seksuale dhe rigjiditeti
moral, dy karakteristika të asaj Vjene, janë, në fakt, edhe koncepte bazike në teorinë psikonalitike të
Frojdit. Një pyetje që bëj unë është: cila do ishte teoria e Frojdit legjendar, po të kishte lindur, ta zëmë,
njëqind vite më vonë?Ashtu si Frojdi që është produkt i Vjenës, edhe shkrimtari i diasporës, është, në
masë të madhe, produkt i diasporës. Krijimtaria e tij, me përjashtime, ndërlidhet kryesisht me tematika
që kanë për bazë raportin me atdheun. Por, njësoj si te dallimi në mes të Frojdit të lindur në epokën
viktoriane dhe atij të lindur 100 vite më vonë, ka një dallim të madh, e besoj unë, mes shkrimtarit
disident të diasporës si dhe shkrimtarit të vitit 2021, që jeton fizikisht në diasporë. I pari, ishte e
shkruante për e në rrethana të jashtëzakonshme. Konteksti politik sikur i paracaktonte atij tematikën,
bile edhe i caktonte një lloj detyre, si shërbim ndaj atdheut, të ishte zë revolte kundrejt pushtuesit. Duke
qenë se shkrimtari që jetonte në atdhe, rrezikonte të burgosej, të persekutohej e të vritej (siç edhe
kishte ndodhur shpesh), dukej sikur kjo detyrë i “kumtohej si urdhër ushtarak” shkrimtarit të diasporës.
Tashmë, kur disidenca më nuk është nevojë, më duket mua se si shkrimtari në atdhe e si ai në diasporë
nuk i kanë të paracaktuara këto detyra në raport me pushtuesin, dhe kanë një liri më të madhe në
tematikë. Si rrjedhojë, shkrimtari “modern” i diasporës, motivin bazik e ka egoizmin, përfitimin direkt, le
të shërbejë krijimtaria si terapi shpirtërore, a për të bërë emër në letërsi. Atdheu dhe shkrimtari tashmë
kanë një raport tjetër, më të përafruar. Ky shkrimtar ka platformë të jashtëzakonshme për të promovuar
veprën e tij në atdhe, por edhe mundësitë e udhëtimit janë më të favorshme. Nëse një shkrimtar që
kishte migruar në vitet e 80-ta, arrinte të shkonte në atdhe, e shumta një herë në vit, e udhëtimi i
kushtonte deri në 40-50 orë (siç më ka treguar dikush), tashmë njeriu shkon në atdhe të premten e

kthehet të dielën (duke shfrytëzuar rrugët ajrore). Kjo përhumbja në vetmi e përmallime, sipas vëzhgimit
tim, është një fantazmë e së kaluarës.

HEJZA: Gërshetimi i kulturës hispane me kulturën e indigjenëve përgjatë kolonializmit të “kontinentit të
ri” (Amerikës), solli deri te “lindja e madhe” e Letërsisë Hispanoamerikane, e cila, botës letrare i dhuroi
kryevepra të paarritshme, nxori një plejadë shkrimtarësh mbase të papërsëritshëm ndonjëherë! Mund
të vërehet ndonjë element i tillë gërshetues te krijimtaria letrare e krijuesve tanë në diasporë?

GASHI: Deri sot, me aq sa kam parë unë, nuk kam arritur të vërej një gërshetim të tillë, le të themi, një
gërshetim në mes të letërsisë evropiane me atë shqiptare, që, tash kur e mendoj, më duket një
gërshetim fort interesant. Por, nuk e kam të njohur si proces. Besoj që ka nevojë edhe për shumë kohë,
para se një gjë e tillë të ndodhë. Ka nevojë për më shumë hapje kulturore në mes të popujve vendas dhe
atyre ardhacakë, gjë që nuk e shoh duke ndodhur. Për momentin, nuk ka shkëmbim të tillë në mes të
kulturave vendase dhe ardhacake, deri në atë lartësi sa të krijohet një frymë e re letrare që krijon
simbioza në mes të identiteteve. Po të më pyesnit para dhjetë vitesh, do thosha se nuk do shkoj shumë
kohë para se diçka e tillë të ndodhë, por tash, me lëvizjet e fundit socio-politike, me nacionalizmin e
hermetizmin identitar në rritje, mendoj se hendeku është rritur, sidomos në dekadën e fundit. Në një
kontekst të tillë, ku frika është emëruesi i përbashkët, nevojitet shumë durim e kohë për bashkëdyzime
frymash e kulturash letrare. Konteksti politiko-social i ngjizjes së letërsisë hispanoamerikane besoj që
është i papërsëritshëm në kohë e hapësirë.

HEJZA: Është më me vlerë ndjekja e traditës për të sjellë “krijime unikale”, apo të bëjmë përpjekje që
letërsinë tonë ta sjellim në gjuhën e popujve me të cilët bashkëjeton diaspora jonë! Sa stimulohet
përkthimi, a kemi përkthyes të mirëfilltë në diasporë. Bibliotekat si dhe libraritë tona, gjithandej viseve
etnike, po “gogësijnë” nga veprat e përkthyera nga letërsia botërore. Apo ndoshta ndani mendimin se
çështja e përkthimit të veprave tona nga shqipja në gjuhë të ndryshme, është problem që duhet ta
zgjidhin ekskluzivisht institucionet tona qeveritare dhe nacionale!

GASHI: Unë besoj se shkrimtari modern është i zhveshur nga detyrat kombëtare (përjashto ndoshta
regjimet e pakta totalitare), dhe nuk ka për obligim të sjell krijime që i shërbejnë një ideologjie të
caktuar patriotike (po deshi vet, ajo është diçka tjetër, por nuk e ka si ngarkesë). As nuk duhet të
ledhatojë e t`i serviloset kulturave tjera. Me vlerë është që shkrimtari të krijojë një stil unik dhe të ndjek
motive egoiste. Si rrjedhojë, vlerë për shkrimtarin modern është të shkruajë në atë formë që vepra e tij
kalon kufijtë ndërkombëtarë. Të lexohet e përkthehet njëkohësisht në Tokio, në Uashington dhe në
Tiranë. Kjo është idealja. Përkthyes të mirëfilltë kemi, edhe mundësi për të përkthyer libra po. Por, i
takon shkrimtarit që t`i kërkoj ato mundësi, të kontaktoj shtëpi botuese, të kontaktoj agjentë letrarë, e
të shpresoj që dikujt i tërheq vëmendjen vepra e tij. Unë nuk pres e as nuk besoj që “ka bukë” te ideja
që institucionet tona qeveritare mund të bëjnë diçka në këtë drejtim. Detyra e shkrimtarit nuk është
vetëm të shkruaj romanin, por edhe të gjej përkthyes, shtëpi botuese,të insistojë, të besojë në veprën e
tij, e të shpresojë edhe për një “grimcë fati”.

HEJZA: Cili është raporti i atdheut me krijuesit shqiptarë të diasporës! Shtëpitë tona botuese që i kemi
me bollëk, dinë gjë për këta shkrimtarë, apo nisin e i njohin sapo ndonjëri prej tyre të shpreh gatishmëri
për vetëfinancim të veprave të veta? A mendoni se vetëfinancimi i botimeve është një “korrupsion
kulturor”, i cili duhet të ndiqet, madje edhe me mbyllje të shtëpisë botuese nga organet respektive
shtetërore?

GASHI: Vazhdoj të besoj se nuk ka ndonjë politikë, le të themi, armiqësore, që shtëpitë botuese vendase
kanë kundrejt shkrimtarëve të diasporës. Nuk e shoh situatën si të tillë. Megjithatë, ka një mungesë të
komunikimit në mes të shkrimtarit vendas dhe shtëpive botuese. Nuk e di se ku qëndron problemi e ku
duhet drejtuar gishtin fajësues! Apo nëse duhet drejtuar ndonjë gisht drejtues. Unë e kam menduar
shpesh se pse kur kaloj pranë librarive tona, ato janë të mbushura me Dostojevskin, Oruellin,
Markezin,por edhe emra tjerë të huaj, e shumë pak shoh romane të shkrimtarëve shqiptarë, përjashto
aty këtu ca raste të izoluara. Nuk duhet të harrojmë së shtëpitë botuese janë, në fund të ditës, biznese.
Profiti i mban ato gjallë. Unë, si dikush që e ka shkrimin pasion (nuk e marr guximin ta pagëzoj veten si
shkrimtar), i them vetes se ajo çfarë mund të bëj është të vazhdoj të shkruaj, të jem i guximshëm në
shkrimin tim, e ta bëj romanin tim lukrativ për shtëpitë botuese. Kur lexuesit nuk i dhimbsen 5-6 euro
për të blerë romanin tim, njësoj siç nuk i dhimbsen për “Gjuetarin e ballonave”, atëherë besoj që situata
kthehet në një “win-win”, edhe për shkrimtarin, edhe për shtëpitë botuese. Të gjithë të kënaqur, apo jo!
Shiko, në anën tjetër, jemi në një periudhë kur kemi mundësi të jashtëzakonshme për të arritur te
publiku. Ka plot romane të famshme, që janë refuzuar nga shumë shtëpi botuese, e pastaj shkrimtarët
kanë vendosur t`i publikojnë ato vet, e kështu kanë prekur majat e suksesit. Mendoj që nuk ka rrugë të
gabuar për të arritur te lexuesi.

HEJZA: A e ka thënë akoma fjalën e vet kritika letrare për krijimtarinë që po zhvillohet në diasporë. Apo,
janë dy vlera që po ecin paralelisht dhe assesi të takohen diku sy më sy!

GASHI: Që të jem i sinqertë, mendoj që kritika letrare, të paktën nga viti 1999 e këndej, ka marrë një
kthesë jo fort profesionale, me idenë që të rralla janë analizat që ndërtohen në objektivitet, por më
shumë kemi analiza letrare, të llojit “të kam mik, po shkruaj diçka për librin tënd”, duke e bërë kritikën jo
objektive, jo përmbajtësore. Kam njohur dy-tre iniciativa të mira në Kosovë, që tentonin të ndërtonin
terrenin për një kritikë konstruktive letrare, duke i përfshirë edhe shkrimtarët e diasporës, por këto
iniciativa kishin jetë të shkurtër, fatkeqësisht. Ndoshta sepse ato kishin premisë analize përmbajtjen e
romanit, e jo ndjenjat e kritikut për shkrimtarin. E kur kritika ka premisë analize përmbajtjen e romanit,
ka në vete një formulë që nxit debat përmbajtësor dhe hap rrugë për argument dhe kundërargument.
Por kjo mungon, frikësohem unë. Andaj, nuk do e shihja problematikën në raport me diasporën, do e
shihja në raport me qëllimin e kritikës momentale. Në momentin që kritika do bëhet ashtu si edhe duhet
të bëhet, do zgjidhet vetvetiu edhe kritika në raport me letërsinë e diasporës. Sado kontraverse, ne
kemi nevojë për debate si ato të Heminguej me Faukner ose Updike me Rushdie, që përkundër që kanë

pezëm emocional brenda, janë edhe përplasje mendimesh, idesh, botëkuptimesh, si rrjedhojë edhe do e
dërgojnë edhe letërsinë në nivele tjera. Deri atëherë, mbesim me kritikë “favoresh”.

HEJZA: Antologjitë e më hershme të poezisë, por edhe të tregimit shqiptar, nuk janë llogaritur si të
“kompletuara” pa përfshirjen e autorëve shqiptarë të diasporës! Sa vend zënë sot krijuesit nga diaspora
nëpër antologjitë e tilla bashkëkohore? Apo nuk njihen fare nga hartuesit e antologjive, aq më pak nëse
nuk paguajnë për përfshirje!

GASHI: I qëndroj prapa idesë që letërsia e diasporës nuk ka më atë statusin special. Nuk e ka as detyrën
e disidentit, e si rrjedhojë nuk e ka as rolin e rezervuar në antologji, besoj unë. Ata që qëndrojnë prapa
antologjive, tashmë filtrimin nuk besoj që e bëjnë në bazë të lokacionit gjeografik të shkrimtarit. Kjo
ideja e pagesës, më duket se meriton debat më të gjerë e nuk e di a mund t`i jap përgjigjen e duhur, por
edhe mund të ketë një të vërtetë në këtë mes. Edhe mund të ketë shkrimtarë nga diaspora që paguajnë
për të qenë pjesë e antologjive. Por shiko, sharlatanizmi është fatkeqësisht pjesë e letërsisë botërore,
është si parazit që rritet në të gjitha kushtet atmosferike. Unë, që nuk e marr veten për autoritet
vlerësimi, por shoh në rrjete sociale, shkrimtarë që paraqesin me mburrje mirënjohje e diploma nga
organizata fiktive. Disi më zhgënjen kjo. Ja një rast, dikush në facebook me shkroi e më kishte përgatitur
një diplomë që thoshte “poeti më…” e kjo më habiti, se unë as nuk isha i vetëdijshëm që kisha
konkurruar për një të tillë, e as poet nuk jam. Unë kam shkruar dy romane deri tash. Përveç nëse ka një
të dytë si unë, e unë nuk jam i vetëdijshëm. Andaj, mendoj që duhet të kemi parasysh kontaminimet e
ndryshme që mund të na e godasin letërsinë, e të besojmë në shkrimtarët që veprimtarinë e tyre e
ndërtojnë mbi vlera e standarde. Pastaj, a jeton ai në Tiranë, Cyrih apo Prishtinë, pak ka rëndësi kjo gjë.

HEJZA: Jeta letrare e shqiptarëve sot është më e pasur se dikur apo më e varfër?

GASHI: Sot ka më shumë njerëz që shkruajnë, që marrin guximin të ëndërrojnë nga syzet e shkrimtarit.
Por kuantiteti jo domosdoshmërish përkthehet në kualitet. Përkundrazi, në kontekstin ku veprojmë tash,
rrezikojmë të futemi në një mungese serioziteti të skajshëm. Ne tash kemi problem me shpërndarjen e
përgjegjësisë. Besoj ky është ai armiku tinëzar, por shumë efektiv, që shpesh injorohet nga ne. Numri më
i vogël i shkrimtarëve në të kaluarën, i ka vënë ata para një lloj kontrate të paformalizuar, përmes së
cilës ata ishin të vetëdijshëm për rolin e tyre, për ndikimin që mund të kishin, por edhe për dëmet që
vepra e tyre mund t`i bënte. Sot kontratat e tilla nuk ekzistojnë. Kushdo mund të shkruajë dhe si
rrjedhojë shpërndarja e përgjegjësisë është e madhe…e frikshme. Asnjë filtër nuk e kemi (as bile edhe
kritikën letrare), e kjo përkthehet në letërsi jo serioze, në mungesë guximi për origjinalitet. Unë mendoj
se kemi shumë “Kadare të rinj”, por pak emra origjinal që tërheqin vëmendjen me stilin e tyre, le të mos
jetë detyrimisht rebelues, por të ketë autenticitet. Andaj, edhe pse ka potencial për të pasur një jetë të
pasur letrare, këtë potencial nuk jemi duke e shfrytëzuar as për së afërmi. Unë dy romane kam shkruar,
e shpresoj të kem frymë e inspirim të shkruaj edhe shumë tjerë, por e kam jashtëzakonisht të
rëndësishme që libri im të blihet se nxit një reflektim a emocion te lexuesi, se lexuesi do thotë “libër të

tillë nuk kam lexuar”, e jo të më blihet libri nga lëmosha, ose çfarëdo arsyeje tjetër, që nuk është e lidhur
me përmbajtjen e romanit.